Formaty filmowe i telewizyjne

Formaty filmowe to nie tylko techniczny parametr określający wymiary nagrania, ale przede wszystkim fundamentalne narzędzie narracji wizualnej. Od początków kina niemego, aż po współczesne platformy streamingowe, proporcje obrazu ewoluowały, wpływając na to, jak odbieramy historie na ekranie. Jako Abra-Media – Studio Filmowe, obserwujemy te zmiany każdego dnia, dostosowując nasze realizacje do najnowszych standardów. W tym artykule przyjrzymy się historii i technologii, która stoi za tym, co widzimy w kinie i telewizji.

Rozwój formatów obrazu – ujęcie historyczne i technologiczne

Analiza literatury branżowej oraz opracowań naukowych dotyczących historii kina i technologii telewizyjnych pokazuje, że rozwój proporcji obrazu (aspect ratio) był bezpośrednio związany z postępem technologicznym. Ponadto, na zmiany te wpływała standaryzacja emisji oraz rosnące oczekiwania widowni. Od pełnej klatki kina niemego, przez format Academy, CinemaScope, VistaVision i Super35, aż po IMAX oraz współczesne standardy HDTV – każdy etap ewolucji miał swoje uzasadnienie.

Co istotne, zmiana, jaką przechodziły formaty filmowe, nie była wyłącznie kwestią estetyki. Wynikała ona przede wszystkim z:

• wprowadzenia dźwięku optycznego na taśmie,

• potrzeby konkurowania kina z telewizją,

• rozwoju nowoczesnych technologii projekcyjnych,

• cyfryzacji i standaryzacji emisji HD oraz UHD,

• zmian w sposobie konsumpcji treści (telewizory, monitory, urządzenia mobilne).

W rezultacie, dobór proporcji obrazu wpływa nie tylko na kompozycję kadru, lecz także na sposób narracji wizualnej, percepcję przestrzeni i dynamikę sceny. Dlatego współczesne studio produkcyjne, takie jak nasze, realizując produkcję filmów, musi świadomie dobierać odpowiednie rozwiązania technologiczne już na etapie planowania projektu.

Czym dokładnie są formaty filmowe?

Format obrazu (z ang. aspect ratio) określa stosunek szerokości kadru do jego wysokości. Z tego powodu jest on ściśle związany z powierzchnią projekcyjną – ekranem kinowym, telewizorem, monitorem czy smartfonem.

W praktyce oznacza to, że inne proporcje stosuje się w kinie, inne w telewizji, a jeszcze inne w mediach społecznościowych. Zatem już na etapie koncepcji – szczególnie przy projektach realizowanych dla biznesu – należy uwzględnić docelowy kanał emisji. Błędy na tym etapie mogą być kosztowne, dlatego nasze studio Abra-Media zawsze doradza klientom optymalne rozwiązania.

Formaty kinowe i ich ewolucja

Początki – pełna ramka i kino nieme. Kadr kinowy.

W okresie kina niemego wykorzystywano całą szerokość taśmy filmowej 35 mm. Była to tak zwana pełna ramka (full frame). Stosunek boków najstarszych obrazów wynosił około 1,33:1 (często zapisywany jako 4:3). Ten format dominował niepodzielnie do momentu wprowadzenia dźwięku zsynchronizowanego z obrazem.

kompozycja obrazu

Format Academy – kompromis technologiczny

Wraz z pojawieniem się ścieżki dźwiękowej zapisywanej optycznie na taśmie filmowej, konieczne stało się zmniejszenie obszaru obrazu. Dźwięk umieszczano między perforacją a kadrem, co wymusiło redukcję szerokości pola projekcyjnego. Tak powstał format Academy (1,37:1), który przez lata stanowił standard w branży. Z perspektywy technologicznej był to kompromis, jednak z perspektywy artystycznej wymusił on nowy sposób komponowania kadru.

Narodziny kina panoramicznego

W latach 50. XX wieku telewizja zaczęła stanowić realną konkurencję dla kin. Odpowiedzią branży filmowej było wprowadzenie szerokoekranowych proporcji obrazu, znanych jako wide screen.

Najważniejsze proporcje tamtego okresu to:

• 1,66:1 – popularne w Europie,

• 1,85:1 – standard amerykański,

• 2,35:1 / 2,39:1 – formaty anamorficzne.

Obecnie 1,85:1 jest jednym z najczęściej stosowanych formatów kinowych, z którym często spotykamy się, realizując montaż filmów fabularnych i dokumentalnych.

Wide Screen i obiektywy anamorficzne

W przypadku formatów panoramicznych szerokość obrazu była kompresowana na taśmie 35 mm przy użyciu specjalnego obiektywu anamorficznego. Następnie, podczas projekcji, obraz był ponownie „rozciągany” do naturalnych proporcji.

Mechanizm działania był następujący:

1. Obiektyw anamorficzny „ściskał” obraz w poziomie.

2. Na taśmie zapisywany był obraz o zmniejszonej szerokości.

3. Podczas projekcji drugi układ optyczny przywracał właściwe proporcje.

Zaletą tego rozwiązania było większe pole widzenia i efektowna perspektywa. Jednakże wady obejmowały mniejszą jasność i płytszą głębię ostrości. W praktyce oznacza to, że realizacja w takim systemie wymaga ogromnego doświadczenia technicznego. Precyzja jest tu kluczowa, podobnie jak w późniejszym etapie postprodukcji. Nasze portfolio montażowe pokazuje, jak radzimy sobie z różnymi wyzwaniami technicznymi, w tym z obsługą wymagających formatów.

CinemaScope i VistaVision – giganci lat 50.

CinemaScope był jednym z pierwszych systemów anamorficznych. Proporcje wynosiły początkowo 2,55:1, a następnie ustaliły się na poziomie 2,35:1. Cechy charakterystyczne to spektakularna szerokość obrazu i silny efekt immersji (zanurzenia w obrazie).

Z kolei VistaVision wykorzystywał taśmę 35 mm prowadzoną poziomo. Dzięki temu każda klatka miała większą powierzchnię niż w standardowym systemie pionowym. Zapewniało to wyższą rozdzielczość i mniejsze ziarno, co było kluczowe przy pracy nad efektami wizualnymi.

IMAX – największy format projekcyjny

System IMAX wykorzystuje taśmę 70 mm prowadzoną poziomo. Proporcje wynoszą tutaj około 1,43:1 lub 1,90:1 w wersjach cyfrowych. Cechą wyróżniającą jest ogromna powierzchnia negatywu i wysoka szczegółowość. IMAX zmienił sposób odbioru kina, oferując doświadczenie, które trudno porównać z tradycyjną projekcją.

Super35 – powrót do korzeni

Super35 to powrót do wykorzystania pełnej szerokości negatywu 35 mm. Format ten umożliwia większą elastyczność kadrowania oraz cyfrową rekonfigurację proporcji w postprodukcji. Chociaż wadą może być wzrost ziarna, w dobie cyfrowej obróbki jest to łatwe do skontrolowania. Dlatego współczesna produkcja często zakłada rejestrację w możliwie najwyższej jakości, aby zapewnić elastyczność montażową.

Formaty telewizyjne a współczesne media

Historia formatów nie kończy się na kinie. Telewizja wypracowała własne standardy, które również ewoluowały.

1. 4:3 (1,33:1) – Standard telewizji analogowej (PAL, NTSC), dominujący do początku XXI wieku.

2. 16:9 (1,78:1) – Obecny standard HDTV. Stał się on idealnym kompromisem pomiędzy formatem kinowym a klasycznym telewizyjnym.

Dlaczego 16:9 zyskało taką popularność? Ponieważ umożliwia emisję materiałów kinowych z minimalnymi czarnymi pasami, a jednocześnie doskonale sprawdza się w transmisjach sportowych.

Proporcje obrazu. Cyfrowe formaty obrazu i streaming

Współcześnie formaty filmowe zależą również od platform streamingowych i mediów społecznościowych. Coraz częściej spotykamy się z ekranami pionowymi (9:16), dedykowanymi pod smartfony (TikTok, Instagram Reels).

Dlatego planując projekt – niezależnie czy jest to kampania reklamowa, czy materiał korporacyjny – warto uwzględnić strategię emisji już na etapie koncepcji. Profesjonalny montaż filmów dla firm musi uwzględniać konwersję proporcji (np. z poziomu na pion), kadrowanie adaptacyjne oraz wersje do różnych kanałów dystrybucji.

Znaczenie formatu w narracji wizualnej

Format obrazu wpływa na kompozycję kadru, relacje przestrzenne między bohaterami oraz emocjonalny odbiór widza. Węższe kadry sprzyjają intymności, podczas gdy szerokie budują poczucie epickości. Świadomy wybór proporcji jest zatem elementem strategii wizualnej marki – podobnie jak kolorystyka czy scenografia.

Jako profesjonalne studio, analizujemy cel emisji i grupę docelową, aby dobrać najlepsze rozwiązanie. Świadome podejście do formatów filmowych przekłada się bezpośrednio na jakość realizacji oraz skuteczność przekazu marketingowego.

Źródła

Poniżej znajdują się wybrane pozycje literatury fachowej, które posłużyły do opracowania tego artykułu:

1. Schubin, M. (1995). The History of the Perfect Aspect Ratio. SMPTE Technical Conference. IEEE.

2. Lipton, L. (2021). Wide Screen and VistaVision. Springer.

3. Rozo Rojas, J.P. (2016). Problematics of Aspect Ratio. AMU.

4. Mitchell, M. (2013). Visual Effects for Film and Television. Routledge.

5. Ogden, M.R. (2018). Cinema Technologies. Taylor & Francis.