Moc filmowego dokumentu

Film dokumentalny – kiedy prawda jest ciekawsza od fikcji

Film dokumentalny to gatunek, który udowadnia, że życie pisze najlepsze scenariusze, a prawda bywa bardziej zaskakująca niż fikcja. Twórcy tego nurtu uświadamiają nam, jak niezwykła jest otaczająca nas rzeczywistość.

Czym dokładnie jest film dokumentalny?

Zacznijmy od definicji. Film dokumentalny to niefikcjonalny gatunek filmowy, którego nadrzędnym zadaniem jest udokumentowanie wybranego fragmentu rzeczywistości. Można go z powodzeniem wykorzystywać w celach edukacyjnych, archiwalnych, a także czysto rozrywkowych. Niemniej jednak kwestia samej teorii komplikuje się, kiedy zaczynamy dopytywać o szczegóły.

Co więcej, już sam twórca tego terminu, John Grierson, pisał, że jest to „niezręczne określenie”. Niezręczność, o którą chodziło słynnemu filmoznawcy, bierze się ze słownikowego znaczenia słowa „dokument”, które oznacza dowód bądź bezpośrednie świadectwo prawdy. Nie trzeba długo udowadniać, że film dokumentalny nie zawsze jest obiektywnym dowodem w sensie prawnym. Dlatego odpowiedź na pytanie: „Czym jest dokument?” to niezwykle zniuansowane przedsięwzięcie.

Bezpiecznie będzie stwierdzić, za Mirosławem Przylipiakiem, że jest to moment zetknięcia się rzeczywistości i ekipy filmowej. Warto przy tym pamiętać, że każde profesjonalne Studio filmowe staje przed wyzwaniem: jak pokazać prawdę, nie ingerując w nią zbytnio?

Film dokumentalny a kino fabularne – kluczowe różnice

Istnieje kilka fundamentalnych wyróżników, które oddzielają te dwa światy filmowe.

• Po pierwsze, przy produkcji filmu dokumentalnego twórcy starają się nie ingerować w rzeczywistość filmową. Ich celem jest rejestracja wydarzeń, często według wcześniej przygotowanego zarysu scenariusza, który jednak życie może zweryfikować.

• Z kolei różni ich przedmiot zainteresowań. Twórcę filmów fabularnych interesuje kreacja i fikcyjne wydarzenia, natomiast dokumentaliści skupiają się na faktach i prawdziwych historiach.

Innymi słowy, kino niefikcjonalne stara się osiągnąć perspektywę zbliżoną do obiektywności, podczas gdy kino fabularne to typowo subiektywna wizja reżysera.

Etapy tworzenia i forma filmu dokumentalnego

Prawidłowo zrealizowany dokument wymaga rzetelnych badań nad tematem (tzw. researchu), czyli zgromadzenia informacji, przeprowadzenia obserwacji oraz wnikliwej analizy materiału. Zanim rozpocznie się produkcja filmów, należy zastanowić się, jaki typ dokumentu realizujemy: historyczny, reportażowy, przyrodniczy czy może biograficzny.

Ponadto ważna jest długość produkcji:

1. Krótkometrażowy film dokumentalny – trwa zazwyczaj do 40 minut i jest idealnym formatem dla osób rozpoczynających swoją przygodę z dokumentem.

2. Pełnometrażowy dokument – trwa z reguły powyżej 40 minut i wymaga znacznie większego nakładu pracy.

Nieważne, czy kręcimy dokument o lokalnej firmie, czy o wielkich przemianach ustrojowych. O jakości każdego z nich świadczyć będą przede wszystkim zebrane informacje. Aby historia była spójna, niezbędny jest profesjonalny montaż filmów, który nada surowym materiałom odpowiedni rytm.

Materiałem źródłowym w dokumencie mogą być m.in.:

• archiwalne oraz autorskie wywiady,

• informacje z gazet, pamiętniki oraz listy,

• dzieła kultury oraz inne filmy dokumentujące epokę.

Często wykorzystuje się również elementy graficzne, by zilustrować dane – tutaj z pomocą przychodzi tworzenie animacji, które uatrakcyjniają przekaz wizualny.

Koszty produkcji filmu dokumentalnego

Wielu twórców zastanawia się nad budżetem. Filmy dokumentalne są średnio tańsze w produkcji niż fabuły, głównie z uwagi na mniejszy poziom skomplikowania logistycznego. Dzieje się tak, ponieważ do wyprodukowania prostego dokumentu wystarczy niekiedy skromna ekipa filmowców.

Co więcej, w przeciwieństwie do produkcji komercyjnych takich jak filmy reklamowe, w dokumencie nie trzeba zatrudniać profesjonalnych aktorów, co znacznie obniża koszty. W realizację prostego filmu dokumentalnego można zainwestować zaledwie kilka tysięcy złotych. Mimo to, profesjonalne produkcje telewizyjne to budżety rzędu setek tysięcy. Jeśli planujesz własną produkcję i nie wiesz jak oszacować budżet, pomocne mogą okazać się konsultacje filmowe.

Jak wykorzystać potęgę kina dokumentalnego?

Siła oddziaływania filmu dokumentalnego zawiera się w jego funkcji perswazyjnej. Ponieważ żaden inny gatunek nie pozwala tak szeroko zarysować problemu, dokument zmusza widza do głębokiej refleksji.

Z tego powodu kino dokumentalne było w przeszłości wykorzystywane przez totalitarne reżimy w celach propagandowych. W pamięci wielu Polaków wciąż żywe są wspomnienia o Polskiej Kronice Filmowej. Dziś jednak film dokumentalny częściej służy jako narzędzie kontroli władzy, a także sposób opowiadania historii zapomnianych. Popularność tego gatunku stale rośnie, co wynika ze społecznego głodu na zweryfikowane fakty.

Polska panorama kina dokumentalnego

Polska kinematografia może pochwalić się niezwykle bogatym dorobkiem. Filmoznawcy ukuli nawet termin „Polska Szkoła Dokumentu”, obejmujący twórców działających od czasów powojennych aż do transformacji.

Wśród najważniejszych postaci polskiego dokumentu wymienia się:

• Jerzego Bossaka, który za film „Powódź” (1947) otrzymał nagrodę w Cannes.

• Marcela Łozińskiego, laureata Europejskiej Nagrody Filmowej.

• Krzysztofa Kieślowskiego, który – o czym wielu zapomina – swoją wielką karierę rozpoczynał właśnie od filmu dokumentalnego.

Współcześnie zmieniła się formuła filmu dokumentalnego, a dokument stał się gatunkiem bliskim szerokiej publicystyce. Nie znaczy to jednak, że gatunek został zupełnie skomercjalizowany. Do tradycji mistrzów nawiązują dokumentaliści młodego pokolenia: Wojciech Staroń (Argentyńska lekcja), Marcin Koszałka (Deklaracja nieśmiertelności) czy Bartosz Konopka (Królik po berlińsku).

Jako ABRA-MEDIA czerpiemy z najlepszych wzorców reportażowych, przekładając je na język nowoczesnej komunikacji wideo.

Źródła i materiały dodatkowe

Chcesz dowiedzieć się więcej o kinie dokumentalnym lub śledzić nasze realizacje? Zapraszamy do źródeł oraz na nasze profile społecznościowe:

Bibliografia i źródła wiedzy:

1. Przylipiak M., Poetyka kina dokumentalnego, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2000.

2. Baza wiedzy o polskim filmie: FilmPolski.pl

3. Archiwum polskich materiałów audiowizualnych: Ninateka.pl

Śledź ABRA-MEDIA w sieci:

• Facebook: facebook.com/abramedia

• YouTube: youtube.com/c/AbramediaPl

• Instagram: instagram.com/abramedia.pl/

• Pinterest: pl.pinterest.com/abramedia/