Zarówno w akademickiej teorii mediów, jak i w codziennej praktyce dziennikarskiej, profesjonalna realizacja reportaży jest powszechnie uznawana za jedną z najtrudniejszych form wyrazu. Reportaż filmowy to bowiem gatunek z pogranicza publicystyki i dokumentu, który w unikalny sposób łączy rzetelną funkcję informacyjną z artystyczną narracją. Co istotne dla studentów i adeptów sztuki filmowej, skuteczna realizacja reportaży nie polega jedynie na biernej rejestracji faktów, lecz na ich twórczej interpretacji poprzez obraz, dźwięk i montaż.
W rezultacie ten wymagający gatunek oczekuje od twórcy nie tylko sprawności technicznej, ale przede wszystkim dużej wrażliwości społecznej i etycznej. Należy bowiem pamiętać, że reporter nigdy nie jest tylko obserwatorem – jest narratorem, który porządkuje chaos rzeczywistości. Jako Abra-Media – Studio Filmowe, w naszej pracy nieustannie łączymy warsztat telewizyjny z wiedzą akademicką.
W dalszej części artykułu przeanalizujemy, jak przebiega realizacja reportaży z perspektywy warsztatowej, jakie są ramy gatunkowe tej formy oraz dlaczego znajomość dramaturgii jest kluczowa dla utrzymania uwagi widza.
Realizacja reportaży – definicja i etymologia
Aby w pełni zrozumieć, na czym polega specyfika tego gatunku, warto najpierw sięgnąć do korzeni. Termin ten wywodzi się z łacińskiego słowa reportare, co oznacza „odnosić” lub „zwracać”. Zatem w dosłownym rozumieniu reporter to osoba, która „przynosi” wiadomość z miejsca zdarzenia.
Jednakże w polskiej tradycji, głównie za sprawą tzw. Polskiej Szkoły Reportażu (m.in. Melchior Wańkowicz, Ryszard Kapuściński, a w filmie Kazimierz Karabasz), reportaż zyskał rangę sztuki. Dlatego też realizacja reportaży nie jest tu traktowana jako sucha relacja. Melchior Wańkowicz definiował ten gatunek jako „mozaikę faktów”, z których autor układa artystyczny obraz prawdy.
Współcześnie w dydaktyce filmowej wyróżniamy trzy filary, na których opiera się realizacja reportaży:
-
Po pierwsze: Autentyczność – bohaterowie i wydarzenia muszą być prawdziwe (non-fiction).
-
Po drugie: Obecność autora – subiektywna perspektywa reportera jest dopuszczalna, a czasem wręcz pożądana.
-
Po trzecie: Dramaturgia – materiał musi posiadać strukturę opowiadania.
Realizacja reportaży a konstrukcja i dramaturgia
Dla studentów reżyserii i montażu kluczowa jest świadomość, że realizacja reportaży rządzi się prawami dramaturgii, podobnie jak film fabularny. Chociaż pracujemy na „żywym organizmie” rzeczywistości, to jednak materiał musi zostać odpowiednio sformatowany w postprodukcji.
W związku z tym proces ten ściśle wiąże się z etapem, jakim jest montaż filmów. To właśnie na stole montażowym (współcześnie w systemach NLE) nadajemy historii odpowiedni rytm.
Klasyczna struktura, którą wykorzystuje realizacja reportaży, obejmuje:
-
Lead (Hak uwagi): Pierwsze 30 sekund, które musi zaintrygować widza (tzw. trzęsienie ziemi według Hitchcocka).
-
Ekspozycja: Następnie następuje przedstawienie bohatera i problemu.
-
Konflikt: Zderzenie racji oraz trudności, z jakimi mierzy się bohater.
-
Puenta: Ostateczne podsumowanie, które zostawia widza z pytaniem lub refleksją.
Słownik pojęć – realizacja reportaży w praktyce
Profesjonalna realizacja reportaży wymaga biegłej znajomości branżowego żargonu. Poniżej wyjaśniamy kluczowe terminy, z którymi z pewnością spotka się każdy student na planie:
-
Setka (Soundbite): Jest to wypowiedź bohatera nagrana „do kamery”. W reportażu setki są głównym nośnikiem emocji.
-
Przebitki (B-roll): To ujęcia ilustracyjne. Służą one temu, aby przykryć cięcia montażowe w wypowiedziach i zbudować kontekst wizualny.
-
Stand-up: Obecność reportera przed kamerą. W tym przypadku dziennikarz zwraca się bezpośrednio do widzów, tłumacząc zawiłości tematu.
-
Off (Voice-over): Głos lektora lub reportera czytany zza kadru, który spaja narrację w całość.
Bez wątpienia zrozumienie tych narzędzi jest niezbędne, aby kompleksowa produkcja filmów reporterskich była spójna i komunikatywna.
Realizacja reportaży a film dokumentalny – różnice
W edukacji medialnej często dochodzi do pomyłek w klasyfikacji gatunków. Warto zatem doprecyzować, gdzie leży granica i czym różni się realizacja reportaży od innych form.
-
News (Informacja): Krótka forma (do 2 minut). Skupia się ona na faktach: kto, co, gdzie, kiedy. Brak tu miejsca na pogłębioną psychologię.
-
Reportaż filmowy: Forma dłuższa. Tutaj realizacja reportaży skupia się na pytaniach dlaczego i jak. Ważniejsze od suchej informacji są emocje i los człowieka.
-
Film dokumentalny: Forma, która może trwać od kilkunastu minut do pełnego metrażu. W przeciwieństwie do reportażu, dokumentalista ma prawo do większej kreacji i często realizuje temat przez wiele miesięcy.
Etyka w realizacji reportaży
Niemniej jednak aspekt techniczny to nie wszystko. Studenci dziennikarstwa muszą pamiętać o etyce. Pojawia się więc pytanie: czy realizacja reportaży może być w pełni obiektywna?
Teoretycy mediów są zgodni: absolutny obiektywizm jest niemożliwy, ponieważ już sam wybór tematu czy kadru jest subiektywną decyzją. Jednakże obowiązkiem twórcy jest rzetelność i uczciwość intelektualna. Oznacza to, że nie wolno manipulować faktami w celu udowodnienia tezy.
W konsekwencji, w naszym studiu wyznajemy zasadę, że wysokie standardy etyczne to fundament marki. Więcej o naszym podejściu do pracy przeczytasz w zakładce O nas.
Realizacja reportaży w biznesie i marketingu
Na koniec warto wspomnieć o pragmatycznym aspekcie edukacji. Umiejętność budowania historii jest dziś niezwykle ceniona w marketingu. Obecnie realizacja reportaży dla firm (tzw. corporate storytelling) to dynamicznie rozwijający się rynek.
Firmy odchodzą od tradycyjnych reklam na rzecz autentycznych historii. Dzięki temu warsztat reporterski pozwala tworzyć treści, które budują zaufanie i angażują odbiorcę w internecie skuteczniej niż prosta reklama.
Podsumowanie
Reasumując, reportaż filmowy to gatunek wymagający, ale dający twórcy ogromne możliwości. Zarówno dla studenta, jak i doświadczonego realizatora, każda realizacja reportaży jest lekcją pokory wobec rzeczywistości. Aby zatem stworzyć wartościowy materiał, trzeba połączyć wiedzę o strukturze dramatycznej z biegłością techniczną.
Bibliografia i źródła wiedzy
Dla studentów chcących pogłębić wiedzę, polecamy następujące pozycje literatury przedmiotu:
-
Karabasz, K. (2009). Odczytać czas. Łódź: PWSFTviT. (Biblia dla dokumentalistów i reporterów).
-
Pleszkun-Olejniczakowa, E. (2005). Reportaż. Wokół pochodzenia, definicji i podziałów. Uniwersytet Łódzki. Dostępne online: http://dspace.uni.lodz.pl/handle/11089/9416
-
Wańkowicz, M. (2010). Karafka La Fontaine’a. Prószyński i S-ka. (Klasyka teorii reportażu).
-
Godzic, W. (2010). Telewizja i jej gatunki po „wielkim bracie”. Universitas.
-
Boyd, A. (2006). Dziennikarstwo radiowo-telewizyjne. Techniki tworzenia programów informacyjnych. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
